PSYCHO-TERAPEUTYCZNY GABINET online

Sytuacje krytyczne są nieodłączną częścią ludzkiego życia. Każdy człowiek w pewnym momencie staje wobec doświadczeń, które przekraczają jego dotychczasowe możliwości działania i zmuszają go do poszukiwania nowych sposobów radzenia sobie z rzeczywistością. W najogólniejszym znaczeniu sytuację krytyczną można określić jako sytuację niemożności — moment, w którym człowiek nie jest w stanie zrealizować ważnych dla siebie potrzeb, motywów, dążeń lub wartości. Nie chodzi więc wyłącznie o samo wystąpienie trudnego wydarzenia, lecz o sytuację, w której dotychczasowe sposoby działania przestają wystarczać.

We współczesnej psychologii do opisu takich doświadczeń wykorzystuje się przede wszystkim cztery pojęcia: stres, frustrację, konflikt i kryzys. Choć pojęcia te są powszechnie używane, ich wzajemne relacje nie zawsze są jasno określone. Poszczególne szkoły psychologiczne często ujmują sytuacje krytyczne przez pryzmat własnych kategorii. Dla jednych najważniejszy jest konflikt, dla innych stres, frustracja czy kryzys. Prowadzi to do znacznego zamieszania terminologicznego. Aby lepiej zrozumieć te zjawiska, należy więc spojrzeć na nie nie tylko jako na różne nazwy trudnych doświadczeń, ale jako na odmienne sposoby funkcjonowania człowieka w określonych wymiarach życia.

Podstawą takiego rozróżnienia jest pojęcie „niemożności”. Każdy rodzaj sytuacji krytycznej pojawia się wtedy, gdy określona konieczność życiowa nie może zostać zrealizowana za pomocą dostępnych człowiekowi sposobów aktywności. Znaczenie mają tutaj zarówno warunki zewnętrzne i wewnętrzne, jak i rodzaj aktywności oraz potrzeba, którą człowiek próbuje zrealizować.

Pierwszym z tych zjawisk jest stres. Pojęcie to początkowo odnosiło się przede wszystkim do niespecyficznej reakcji organizmu na czynniki szkodliwe. Wraz z rozwojem badań jego znaczenie zaczęło jednak obejmować niemal wszystkie trudne lub wymagające doświadczenia. W rezultacie stres zaczęto wiązać zarówno z reakcjami fizjologicznymi, jak i psychologicznymi.

Współczesne koncepcje starają się zawęzić zakres tego pojęcia. R. Lazarus zwraca uwagę na znaczenie psychologicznej oceny zagrożenia, a inni badacze wiążą stres z utratą kontroli, zaburzeniem adaptacji czy trudnością w samorealizacji. Wspólnym elementem tych podejść jest przekonanie, że nie każda sytuacja wymagająca wysiłku musi być stresująca. Znaczenie ma to, czy człowiek postrzega ją jako zagrożenie dla swojego funkcjonowania.

Jednocześnie nie można całkowicie odrzucić pierwotnej idei stresu jako reakcji niespecyficznej. W ujęciu Hansa Selyego organizm reaguje niespecyficznie na wymagania, jakie stawia mu otoczenie. Oznacza to, że różne bodźce mogą wywoływać wspólny, ogólny mechanizm reakcji organizmu. W tym sensie stres można rozumieć jako zjawisko związane z samą witalnością, czyli takim wymiarem życia, w którym naturalną tendencją jest dążenie do bezpośredniego zaspokojenia potrzeb „tu i teraz”.

Drugim rodzajem sytuacji krytycznej jest frustracja, określana w tekście jako udaremnienie. Jej podstawowymi warunkami są silna motywacja do osiągnięcia określonego celu oraz pojawienie się przeszkody, która utrudnia lub uniemożliwia jego realizację. Bariery mogą mieć różny charakter: fizyczny, biologiczny, psychologiczny, społeczny czy kulturowy. Mogą również pochodzić z zewnątrz albo mieć charakter wewnętrzny.

Sama trudność nie oznacza jeszcze frustracji. Człowiek może napotykać przeszkody i mimo to skutecznie działać, zachowując orientację na swój cel. Sytuacja staje się frustracyjna wtedy, gdy trudność prowadzi do utraty możliwości skutecznego działania. W zachowaniu mogą wówczas pojawić się pobudzenie ruchowe, apatia, agresja, destrukcja, stereotypia czy regresja.

Istotą frustracji jest jednak nie tyle samo wystąpienie silnych emocji, ile utrata orientacji na pierwotny cel. Człowiek może nadal coś robić, a nawet realizować pewien cel zastępczy, lecz jego działanie przestaje pozostawać w istotnym związku z pierwotnym motywem. W tym sensie zachowanie frustracyjne staje się pozbawione skutecznej orientacji na potrzebę, która była początkiem działania.

Frustracja odnosi się więc do takiego wymiaru życia, w którym człowiek działa, aby realizować swoje motywy, a świat stawia przed nim różnego rodzaju trudności. Dopóki trudności można przezwyciężyć, mamy do czynienia z normalnym funkcjonowaniem. Gdy jednak przeszkoda staje się niemożliwa do pokonania, pojawia się sytuacja frustracji.

Jeszcze inny charakter ma konflikt. W tym przypadku problem nie polega przede wszystkim na przeszkodzie zewnętrznej, lecz na złożoności wewnętrznego świata człowieka. Konflikt można najogólniej rozumieć jako zderzenie różnych tendencji, motywów, pragnień, wartości lub celów. Różne nurty psychologii odmiennie określają przedmiot konfliktu: psychoanaliza mówi o sprzecznych popędach, behawioryzm o alternatywnych możliwościach reakcji, a psychologia poznawcza o zderzeniu idei, celów, wartości i pragnień.

Konflikt jest możliwy dopiero wtedy, gdy człowiek posiada dostatecznie złożony świat wewnętrzny i jest świadomy jego sprzeczności. Dlatego nie można utożsamiać każdej przeszkody wewnętrznej z konfliktem. Jeżeli człowiek uznaje zakaz lub ograniczenie za oczywiste i niepodlegające negocjacji, może ono działać jak zewnętrzna bariera i prowadzić do frustracji. Dopiero wtedy, gdy zakaz staje się przedmiotem wewnętrznego namysłu i pojawia się rzeczywista sprzeczność motywów, możemy mówić o konflikcie.

Wewnętrzną funkcją świadomości jest porządkowanie złożoności świata wewnętrznego: ważenie motywów, dokonywanie wyborów oraz poszukiwanie kompromisów. Sytuacja konfliktowa staje się krytyczna wtedy, gdy człowiek nie jest w stanie ani uniknąć konfliktu, ani znaleźć rozwiązania pozwalającego pogodzić sprzeczne tendencje. Wtedy świadomość staje wobec sprzeczności, której nie potrafi subiektywnie rozwiązać.

Czwartym rodzajem sytuacji krytycznej jest kryzys. W przeciwieństwie do stresu, frustracji i konfliktu kryzys odnosi się do życia człowieka jako całości. Nie jest jedynie reakcją na pojedynczą przeszkodę, lecz dotyczy podstawowego kierunku życia, jego sensu, celu oraz tożsamości człowieka.

Teoria kryzysu rozwijała się między innymi pod wpływem badań nad żałobą, adaptacją, rozwojem człowieka i ekstremalnym stresem. Doświadczenia takie jak śmierć bliskiej osoby, ciężka choroba, rozłąka, zmiana środowiska społecznego czy nagła zmiana statusu mogą prowadzić do kryzysu wtedy, gdy zagrażają realizacji podstawowych potrzeb i stawiają człowieka wobec problemu, którego nie może szybko ani w zwyczajny sposób rozwiązać.

Kryzys ma swoją dynamikę. Początkowo wzrasta napięcie, a człowiek próbuje wykorzystać znane mu sposoby rozwiązywania problemów. Jeżeli okazują się one nieskuteczne, napięcie wzrasta i pojawia się konieczność mobilizacji dodatkowych zasobów wewnętrznych oraz zewnętrznych. Jeżeli także te sposoby zawiodą, może pojawić się bezradność, poczucie beznadziei i dezorganizacja.

Jednocześnie kryzys nie musi oznaczać wyłącznie destrukcji. Może stać się również momentem osobistego rozwoju i przemiany. W tym sensie kryzys jest punktem zwrotnym w życiu człowieka. Może prowadzić do odzyskania wcześniejszego kierunku życia, ale może również wymagać jego zasadniczej zmiany — przyjęcia nowych wartości, nowego celu, nowej strategii życiowej i nowego obrazu siebie.

Tak rozumiane cztery rodzaje sytuacji krytycznych można uporządkować według różnych wymiarów ludzkiego życia. Stres wiąże się z witalnością i podstawową potrzebą zaspokojenia „tu i teraz”. Frustracja odnosi się do aktywności ukierunkowanej na realizację motywu, której przeszkadza niemożliwa do pokonania trudność. Konflikt dotyczy świata wewnętrznego i potrzeby osiągnięcia wewnętrznej spójności. Kryzys natomiast obejmuje życie jako całość i wiąże się z potrzebą realizacji celu życiowego.

Te rozróżnienia nie oznaczają jednak, że poszczególne sytuacje występują zawsze niezależnie od siebie. Jedno wydarzenie może jednocześnie wywoływać stres, frustrację, konflikt i kryzys. Co więcej, poszczególne wymiary mogą wzajemnie na siebie oddziaływać. Długotrwałe niezaspokojenie potrzeb może zwiększać stres, stres może utrudniać aktywność i prowadzić do frustracji, a zachowania wynikające z frustracji mogą pozostawać w sprzeczności z wartościami człowieka i prowadzić do konfliktu wewnętrznego. W ten sposób sytuacja krytyczna może stopniowo przenosić się z jednego wymiaru życia do drugiego.

Dlatego sytuacji krytycznej nie należy traktować jako statycznego wydarzenia. Jest ona procesem, w którym zmieniają się zarówno stany wewnętrzne człowieka, jego zachowanie, jak i obiektywne konsekwencje podejmowanych działań. Sposób, w jaki człowiek doświadcza sytuacji krytycznej, również wpływa na jej dalszy przebieg.

Najważniejsze znaczenie przedstawionego rozróżnienia polega więc na możliwości dokładniejszego zrozumienia, z jakim rodzajem niemożności mamy do czynienia. Nie każda trudna sytuacja jest bowiem tym samym. Inaczej funkcjonuje człowiek, który nie może zaspokoić podstawowej potrzeby, inaczej ten, który nie może osiągnąć ważnego celu, inaczej osoba rozdarta między sprzecznymi motywami, a jeszcze inaczej człowiek, którego dotychczasowa droga życiowa utraciła możliwość realizacji.

Zrozumienie tych różnic ma również znaczenie praktyczne. Dokładne rozpoznanie charakteru sytuacji krytycznej pozwala lepiej określić, czego człowiek potrzebuje i jaki rodzaj pomocy może być adekwatny. Stres, frustracja, konflikt i kryzys nie są jedynie różnymi nazwami cierpienia. Są odmiennymi sposobami, w jakie ujawnia się granica ludzkich możliwości działania, świadomości i realizacji własnego życia.

Ostatecznie sytuację krytyczną można więc rozumieć jako moment, w którym dotychczasowy sposób funkcjonowania człowieka przestaje wystarczać. Jest to doświadczenie niemożności, ale zarazem moment, który może prowadzić do poszukiwania nowych sposobów działania, nowych rozwiązań, a w przypadku kryzysu — nawet do głębokiej przemiany całej drogi życiowej. Właśnie dlatego rozróżnienie stresu, frustracji, konfliktu i kryzysu pozwala pełniej spojrzeć na ludzkie doświadczenie graniczne oraz na procesy, dzięki którym człowiek próbuje odzyskać możliwość dalszego życia i rozwoju.